نمایشگاه کتاب پکن ۲۰۲۶: فراتر از کتابهای چاپی و جستوجوی برای محتوای جدید ویژه کودکان
چهلمین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب پکن BIBF در تاریخ ۲۱ ژوئن به کار پنجروزه خود پایان داد. تحول در صنعت نشر و هوش مصنوعی از مباحث داغ نشستهای این نمایشگاه بودند؛ این در حالی است که صدور مجوز مالکیت فکری (IP licensing)، (ACG) (انیمیشن، کمیک و بازی) و نشر دیجیتال نیز در مقایسه با دورههای پیشین، حضور پررنگتری داشتند.
در چین، اصطلاح «نشر دیجیتال» هر آنچه را که در قالب چاپی نباشد در بر میگیرد؛ از جمله انیمیشن، خدمات مبتنی بر اپلیکیشن یا پلتفرم، کتابهای صوتی، کتابهای الکترونیکی، بازیها، سریالهای کوتاه (میکرو-دراما) و ادبیات تحت وب. بازار نشر چین بهطور فزایندهای بر محتوا و مالکیت معنوی متمرکز شده است و نه صرفاً بر انتشارات چاپی. برای نمونه، رمانهای محبوب اینترنتی به سریالهای تلویزیونی (یا سریالهای کوتاه که عمدتاً برای کاربران تلفن همراه با دامنه توجه کوتاه ساخته میشوند) یا انیمیشن تبدیل شده و سپس به کتابهای چاپی، بازیها و محصولات جانبی بدل میگردند؛ یا برعکس، کتابهای چاپی و بازیها به سریالهایی اقتباس و گسترش مییابند و بدین ترتیب چرخهای از تولید محتوا شکل میگیرد. در حوزه کودکان، تمرکز نشر دیجیتال اکنون بر کتابهای صوتی، پلتفرمهای آموزش الکترونیکی و خدمات دانشمحور برای پشتیبانی از کودکان، مربیان و والدین است.
مهمترین تحول بنیادین در این صنعت طی ماههای اخیر، اجرای «مقررات ترویج مطالعه برای همگان» توسط دولت در فوریه ۲۰۲۶ بوده است. این مقررات، بهبود خدمات کتابخانههای عمومی، ارتقای محتوای دیجیتال و ارائه حمایتهای ویژه برای طرحهای ترویج مطالعه در مناطق روستایی، پایگاههای انقلابی پیشین، مناطق قومی، نواحی مرزی و مناطق کمتر توسعهیافته، و همچنین فراهمسازی دسترسی عادلانهتر به کتاب برای افراد زیر سن قانونی، افراد دارای معلولیت و سالمندان را الزامی میسازد. این طرح همچنین ناشران، کتابخانهها، کتابفروشیها و تشکلهای اجتماعی را به همکاری و ترویج فرهنگ مطالعه تشویق میکند. چنین اقدامی موجب افزایش تقاضای دولتی برای محتوا (اعم از چاپی و دیجیتال) و ایجاد فرصتهای تازه برای بهکارگیری ابزارهای هوش مصنوعی و راهکارهای توزیع آنلاین جهت برقراری ارتباط و تعامل با مربیان، والدین و کودکان میشود.
بر اساس دادههای مؤسسه OpenBook مستقر در پکن که مرجع آمار صنعت نشر است، در سال ۲۰۲۵ بخش کتابهای کودک ۲۸٫۷۹ درصد از کل بازار خردهفروشی کتاب در چین را به خود اختصاص داد که نشاندهنده رشدی ۰٫۶۳ درصدی نسبت به سال قبل از آن است. در این میان، حوزه «علمی-ترویجی» Pop science)) که از سال ۲۰۲۱ جایگاه ادبیات کودک را به عنوان بزرگترین رده کتاب تصاحب کرده بود، همچنان با سهم ۲۹٫۲۷ درصدی در صدر باقی ماند. در زیرمجموعه کتابهای کودک، سهم ادبیات و کتابهای تصویری همچنان رو به کاهش بوده و مجموع سهم آنها از ۴۱٫۱۶ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۳۱٫۷۱ درصد در سال گذشته رسیده است. چهارمین رده، کتابهای خودیاری (بهویژه در حوزههای سلامت روان و یادگیری اجتماعی-هیجانی) بود که سهم آن از ۲٫۰۲ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۹٫۰۷ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت.
افزایش کتابهای کاربردی شامل علوم عامهپسند، خودیاری و یادگیری اجتماعی-عاطفی، نشان دهنده خرید کتابهای اضطرابمحور توسط والدین چینی است که به سمت انتشارات مبتنی بر حل مسئله و آموزش گرایش دارد. سال گذشته، بخش کتابهای کودکان و راهنماهای آمادگی برای آزمون و مطالعه روی هم رفته بیش از ۵۵ درصد از کل فروش کتاب در خردهفروشیهای چین را به خود اختصاص دادند که به ترتیب توسط Deep Market Insights و Statista به ارزش ۶۷/۱۴ میلیارد دلار و ۷۳/۱۵ میلیارد دلار ارزیابی شدند.
کتابهای پاپآپ (کتابهای سهبعدی و متحرک) همچنان کودکان و والدین چینی را به یک اندازه مجذوب و خشنود میسازند.
دیدگاههای غرفهداران
بازار کتاب کودک چین با وجود بهبود کند پس از همهگیری و نرخ زاد و ولد پایین تاریخی این کشور، همچنان جذاب است. (در سال ۲۰۲۵، ۹۲/۷ میلیون تولد در مقایسه با ۵۴/۹ میلیون تولد در سال قبل و حدود ۲۷۰ میلیون نفر زیر ۱۸ سال وجود داشته است.) غرفهداران، چه جدید و چه باتجربه، همچنان برای ایجاد مشارکت، توزیع نسخههای اصلی و فروش حق نشر، به چین و نمایشگاههای کتاب آن هجوم میآورند.
در غرفه انتشارات «کلاویس» که در بلژیک مستقر است، «ریکی» (یک خرگوش دوستداشتنی با گوشهای افتاده) کانون توجه و گفتگوها بود. مضامین اجتماعی-عاطفی که ریکی (یا بهتر بگوییم، خالق او گیدو فان خنختن) به آنها میپردازد و آنها را به اشتراک میگذارد، مدتهاست که با مخاطبان چینی ارتباطی عمیق برقرار کرده است. لیزا هونگ، مدیر فروش که همزمان مسئولیت مدیریت بخش ویژه نمایشگاهی کلاویس در سالن کتابهای تصویری را نیز بر عهده داشت، گفت: «امسال بیست و پنجمین سالگرد خلق شخصیت ریکی است و کتابهای او اکنون به ۳۵ زبان منتشر شدهاند؛ به همین مناسبت، این غرفه و برنامههای متنوعی را به او اختصاص دادهایم.» هونگ که تیمش تاکنون صدها دوره از نخستین مجموعه چهارجلدی این سری را به فروش رسانده است، افزود: «والدین چینی پیش از این کتابهای انگلیسی ما، از جمله مجموعه دنیای شگفتیها World of Wonder) ) را خریداری میکردند، اما ما قصد داریم با عرضه نسخههای دوزبانه، گزینهای متفاوت به بازار ارائه دهیم.»
«هونگ» روند کنونی والدین در چین و سایر نقاط جهان را که زمان بسیار زیادی را در شبکههای اجتماعی سپری میکنند، بسیار نگرانکننده میداند. او میگوید: «این بدان معناست که آنها نه برای خود و نه برای فرزندانشان کتاب نمیخوانند و کتابی نمیخرند. اگر این وضعیت ادامه یابد، کودکان نیز بهجای مطالعه، به سراغ دستگاههای تلفن همراه خواهند رفت. هدف ما در انتشارات کلاویس این است که با انتشار عناوین بیشتر، ضمن تشویق به مطالعه، حق انتخابهای متنوعی را برای کودکان فراهم کنیم.»
جیمز هال، مدیر فروش صدور مجوز محتوای جهانی در هایلایتس، میگوید تقاضای فزایندهای برای تجربیات مطالعه بدون صفحه نمایش در چین وجود دارد. «امسال هشتادمین سالگرد تأسیس این شرکت است، بنابراین ما کارکنان و همچنین خوانندگان ما با هایلایتس بزرگ میشویم. بازدیدکنندگان غرفه ما کسانی هستند که با کتابهای ما بزرگ شدهاند و اکنون برای فرزندانشان خرید میکنند. این یک چیز نسلی است: خوانندگان به هایلایتس اعتماد دارند و با این برند مانند دوستی رفتار میکنند که میتوانند آن را به دیگران معرفی کنند.» هال گفت: «ما تجربیات یادگیری جدید و سرگرمکنندهای را روی کاغذ ارائه میدهیم و نه از طریق جدیدترین الگوریتمها. محصولات ما فراتر از زبان و یادگیری هستند. آنها همچنین مهارتهای اجتماعی و عاطفی را ارتقا میدهند تا کودکان بتوانند به بهترین خودشان تبدیل شوند.»
میا گرینبلات، مدیر ارشد مشارکتهای راهبردی در شرکت «هایلایتس» (Highlights) میگوید: «مالکیت حقوق معنوی(IP) تفاوت بسیاری ایجاد میکند. ما میتوانیم با شرکای خود همکاری کرده و محتوا را متناسب با نیازهای محلی سازگار کنیم؛ چرا که ما صرفاً فروشنده برنامه درسی نیستیم. این رویکرد فرصتها و محصولات جدیدی را پدید میآورد که میتوانیم آنها را برای سایر کشورها نیز بومیسازی یا استفاده کنیم. ما همگام با بازار در حال یادگیری و رشد هستیم.»
در شرکت Seed Learning مستقر در سئول، روابط ژئوپلیتیکی بهتر بین چین و کره جنوبی باعث فروش بهتر و ارتباط آسانتر با شرکای تجاری و خوانندگان چینی آنها میشود. جون کانگ، مدیر فروش، گفت: «مجموعه نویسندگان خوب ما محبوبیت زیادی پیدا کرده است، به خصوص در بین معلمانی که به دنبال مطالبی برای کمک به آموزش نوشتن هستند.» او افزود که آثارPaul Nation، به ویژه آنهایی که در مورد واژگان هستند، همچنان پرفروشترین کتابهای او در چین هستند. «من در حال بررسی برگزاری سمیناری برای معلمان در BIBF در سال آینده هستم که بر روی آثار پل نیشن، مانند Timed Reading for Fluency و عناوین مشابه سطح پایینتر تمرکز دارد.»
یادگیری و آموزش زبان انگلیسی همچنان در چین از اهمیت و رونق بالایی برخوردار است. جون گفت: «در اینجا، تمرکز و تقاضا بیشتر بر آثار مهارتمحور (برای مثال در زمینههای خواندن، صحبت کردن و نوشتن) است تا کتابهای درسیِ معمول. از این رو، ما در حال معرفی مجموعه جدید (خواندنیهای کلاسیک) هستیم که شامل ۲۰۰ عنوان عمدتاً داستانی در ۱۰ سطح مختلف است. ما آنچه را که در اینجا کارایی دارد میسنجیم و برنامه انتشاراتی خود را متناسب با آن تنظیم میکنیم.»
بازدیدکنندگان در غرفه رینبو جذب پوسترهای بزرگ و رنگارنگ جرونیمو استیلتون، وینکس کلاب و مِرمِید مجیک شدند. رینبو که در لورتو ایتالیا مستقر است، مالک IP این سه برند بزرگ است. سارا ساگریپانتی، معاون انتشارات، گفت: «ما تازه شروع به معرفی خط تولید وینکس کلاب به چین کردهایم. اما جرونیمو اینجا شناخته شده است. در واقع، ما چند ماه پیش مصاحبهای زنده از خالق آن، الیزابتا دامی، با اینفلوئنسر چینی، وانگ فانگ، در ایتالیا برگزار کردیم.»
با توجه به اینکه ایتالیا در نمایشگاه بینالمللی کتاب پکن سال آینده به عنوان «مهمان افتخاری» حضور خواهد داشت، ساگریپانتی فرصتهای بیشتری را برای شرکت «رینبو»Rainbow متصور است. او میگوید: «فعالیت ما تنها به کتاب محدود نمیشود؛ ما در زمینه رسانههای دیجیتال و اعطای امتیاز (لایسنسینگ) نیز فعالیت داریم. ما با شرکای چینی خود همکاری میکنیم و آنها در حوزه رسانههای نوین خواستار حمایت و همکاری ما هستند. اما هدف اصلی از حضور در BIBF، معرفی خود و محصولاتمان و همچنین دیدار با شرکای فعلی و بالقوه است.»
در حوزه حقوق نشر، جکی هوانگ، نماینده ارشد مؤسسه «اندرو نورنبرگ» مستقر در پکن، دریافته است که اگرچه کتابهای علمی عامهپسندِ آمریکایی در چین فروش خوبی دارند، اما آثار حوزه ادبیات نوجوان چندان با شرایط این بازار سازگار نیستند. او میگوید: «مضامین عاشقانه در کتابهای نوجوانان، برای والدین و مربیان در اینجا اصلاً پذیرفتنی نیست. در مقابل، آثار اروپایی، برای مثال در حوزههای ادبیات کودک، ادبیات داستانی و روانشناسی طی سال گذشته عملکرد بسیار موفقی داشتهاند.»
هوانگ مشغول پیشنهادِ مدتزمانِ طولانیتری برای قراردادهای حق نشر به مشتریان خود است. «سردبیران چینی آنقدر درگیرِ توسعهی آثار بومی بهویژه مجموعههای بزرگ با موضوع فرهنگ و تاریخ و همچنین خلق مالکیتهای فکری جدید هستند که فرصتی برای کار روی آثار ترجمهشده ندارند. آنها همچنین سخت مشغولِ تبلیغ آثارشان در شبکههای اجتماعی و همکاری با اینفلوئنسرها هستند. ازاینرو، من پیشنهاد میکنم که مدت قراردادهای معمولِ پنجساله به هشت سال افزایش یابد تا این معامله توجیهپذیر و عملی شود.»
هوانگ خاطرنشان کرد که ناشران چینی در سالهای اخیر در زمینه فروش حق نشر آثار خود به کشورهای آسیایی بسیار فعال بودهاند. او گفت: «کیفیت و تنوع کتابهای کودک چین افزایش یافته و هزینههای حق نشر آنها نیز بسیار کمتر است؛ امری که خرید آنها را برای ناشران آسیایی مقرونبهصرفهتر میسازد. این آثار اکنون با عناوین خارجی رقابت مستقیم دارند. از سوی دیگر، محتوای آثار خارجی معمولاً کوتاه است، در حالی که بازار چین خواهان مجموعههایی بسیار طولانیتر است. ناشران ژاپنی و کرهای در این زمینه رویکرد درستی در پیش گرفتهاند؛ آنها شکاف موجود میان تقاضای بازار چین و آثار ارائهشده از سوی غرب یا سایر کشورها را بهخوبی درک میکنند و بر همین اساس، عناوین خود را متناسب با نیاز بازارهای چین و آسیا تغییر میدهند.»
سال آینده، نمایشگاه بینالمللی کتاب پکن از ۱۶ تا ۲۱ ژوئن در همان مکان برگزار خواهد شد.
بدون دیدگاه